Koszula ma przetarte łokcie, mankiety puszczają, a materiał trudno już naprawić. Dla właściciela to zużyte ubranie. Dla dawnego papiernika mogła być jeszcze surowcem na coś, co trafi do książki. Papier ze szmat brzmi jak domowy eksperyment, tymczasem przez długi czas stanowił podstawę europejskiego papiernictwa. Między ubraniem a kartką nie było jednak prostego skrótu: podrzeć, zamoczyć i wysuszyć. Trzeba było przygotować materiał, rozbić jego strukturę i uformować arkusz z odzyskanych włókien. Co więcej, zapotrzebowanie papierni było tak duże, że zużytych tkanin zaczynało brakować. W okolicach Dusznik zbieranie szmat wiązało się z przywilejami i sporami o dostawy. Droga od szafy do drukarni prowadziła więc przez warsztat, handel i interesy właścicieli młynów. Największe zaskoczenie kryje się właśnie tutaj: rzecz, która przestała nadawać się do noszenia, nadal miała wartość dla zupełnie innego rzemiosła.
🕑 Czas czytania: ok. 4 min
Papier ze szmat: co z ubrania zostawało w kartce?
W papiernictwie europejskim wykorzystywano między innymi zużyte tkaniny lniane i bawełniane. Zebrane ubrania nie zachowywały swojej dawnej postaci. Kołnierzyk, rękaw czy obszycie nie miały znaleźć się między okładkami. Przydatny był materiał, który po odpowiednim przygotowaniu można było rozdrobnąć na masę. Książka mogła odziedziczyć włókna koszuli, a nie jej splot. To różnica podobna do tej między przedmiotem a surowcem: zniszczenie pierwszego nie musi oznaczać, że drugi stracił wszystkie zastosowania. Dlatego stara odzież trafiała do zbieraczy, a następnie do papierni.
Biblioteka Uniwersytetu w Liverpoolu opisuje lniane szmaty jako typowy surowiec na papier książkowy w epoce ręcznych pras. Jakość dostaw wpływała na jakość gotowych arkuszy, więc nie każdy worek gałganów był równie wartościowy. Nie istnieje prosty przelicznik jednej koszuli na jedną książkę. Taki rachunek wymagałby znajomości ilości materiału, strat podczas przygotowania oraz rozmiaru i grubości papieru. Sama możliwość wykorzystania ubrania jest dobrze udokumentowana. Przypisanie konkretnego tomu do konkretnej koszuli wymagałoby natomiast osobnego dowodu, którego sam wygląd strony nie dostarcza.
Dlaczego samo namoczenie szmat nie wystarczało?
W historycznych opisach przygotowanie surowca zaczyna się od mozolnej pracy przy tkaninach. Trzeba było je przejrzeć, posegregować, usunąć guziki i inne obce elementy, a następnie rozdrobnić i oczyścić. NorthLan Museums przytacza relację z dziewiętnastowiecznej papierni, w której sortujące szmaty pracownice oddzielały materiał według jakości. Opis obejmuje też usuwanie pyłu i gotowanie w roztworze alkalicznym. Worek starych ubrań nie był jeszcze gotową masą papierniczą. Zanim dotarł do etapu formowania arkusza, wymagał wielu czynności oraz urządzeń przystosowanych do obróbki.
Dalsza praca miała rozbić tkaninę na składniki potrzebne papiernikowi. W dawnych młynach stosowano między innymi mechaniczne ubijanie, później także wydajniejsze urządzenia rozwłókniające. Szczegóły zmieniały się wraz z miejscem i okresem, ale cel pozostawał podobny: uzyskać odpowiednią masę, którą można rozprowadzić w wodzie. Samo mieszanie mokrego rękawa łopatką tego nie załatwiało. W kadzi czerpalnej znajdowała się już przygotowana zawiesina. Zniknięcie rozpoznawalnych fragmentów ubrania było rezultatem wcześniejszej obróbki, a nie nagłym skutkiem zanurzenia koszuli w wodzie na oczach papiernika.
Jak z wodnej masy powstawał arkusz papieru?
Papiernik zanurzał formę z drobnym sitem w kadzi i nabierał porcję zawiesiny. Po uniesieniu narzędzia woda odpływała, a na powierzchni pozostawały włókna. Ruchy formy pomagały rozłożyć je równomiernie. Arkusz powstawał na sicie z rozproszonego materiału. Nie był wycinany z mokrej koszuli ani sklejany z jej łatek. Jeszcze miękki przenoszono na filc, a kolejne warstwy układano w stos. Prasa usuwała nadmiar wody, po czym papier wymagał suszenia. Delikatny półprodukt musiał przejść te czynności, zanim nadawał się do dalszego wykorzystania.
Sam suchy arkusz nie kończył wszystkich zabiegów. Powierzchnię papieru przygotowywano stosownie do jego przeznaczenia, między innymi przez zaklejanie, czyli obróbkę ograniczającą wsiąkanie cieczy. Dobrze wyjaśnia to przeciwieństwo papieru do pisania: bibuła. W opisie muzealnych zbiorów z Caldercruix jej chłonność wynika właśnie z pominięcia takiego dodatku. Papier miał inaczej zachowywać się pod piórem niż przy zbieraniu atramentu. Pochodzenie włókien było więc dopiero początkiem. O tym, do czego nadawał się produkt, decydował również sposób jego uformowania i wykończenia.
W Dusznikach o stare szmaty spierali się papiernicy
Zużyte tkaniny były potrzebne w ilościach znacznie większych niż garść domowych ścinków. Katalog Muzeum Papiernictwa opisuje system terenów przydzielanych młynom do zbiórki surowca. Zbieracze otrzymywali dokumenty potwierdzające ich uprawnienia, nazywane paszportami szmacianymi. Papiernia w Dusznikach zabiegała o dostęp do kolejnych okolic, ponieważ dotychczasowe dostawy nie wystarczały. Prawo do zbierania szmat miało wartość gospodarczą. W praktyce oznaczało dostęp do materiału, bez którego trudno było prowadzić produkcję. Zwykła domowa tkanina stawała się przedmiotem rywalizacji między warsztatami, choć nie nadawała się już do pierwotnego użytku.
Na tym konflikty się nie kończyły. Do urzędów trafiały skargi na zbieraczy pozyskujących gałgany na cudzym obszarze, a właściciele papierni domagali się ochrony swoich przywilejów. W 1763 roku wydano dla Śląska edykt zabraniający wywozu szmat poza jego granice; obejmował on także zakaz ich wyrzucania i palenia. Odpad z gospodarstwa był chronionym surowcem papierniczym. Ta historia pozwala inaczej spojrzeć na podartą koszulę. Jej cena i przydatność nie kończyły się wraz z ostatnim dniem noszenia, bo następny odbiorca potrzebował czegoś innego niż gotowego ubrania.
Dlaczego zaczęto szukać papieru bez szmat?
Rosnące zużycie papieru zwiększało nacisk na dostawy starych tkanin. Deutsches Museum opisuje niedobór szmat jako jeden z impulsów do szukania innych surowców. W osiemnastowiecznych doświadczeniach sprawdzano różne materiały roślinne, próbując uniezależnić papiernie od dotychczasowych dostaw. Problemem była skala zapotrzebowania: kolejne zastosowania papieru wymagały kolejnych porcji masy, a zbieranie ubrań miało swoje ograniczenia. Nie wystarczało znaleźć dowolnej rośliny. Trzeba było jeszcze uzyskać z niej arkusz o właściwościach potrzebnych do pisania, drukowania albo pakowania oraz powtarzać ten rezultat w warsztacie.
Dobrym przykładem są próby Jacoba Christiana Schäffera. W publikacji swoich wyników zamieszczał również próbki otrzymanych papierów. Według Deutsches Museum eksperymenty nie przyniosły wtedy zasadniczej zmiany surowcowej, choć były systematycznym poszukiwaniem zastępstwa dla szmat. Dopiero późniejsze wykorzystanie ścieru drzewnego otworzyło inną drogę zaopatrzenia papierni. Historia papieru ze szmat jest także historią ograniczonej dostępności materiału. Stara koszula mogła dostać drugie życie na stronach książki, ale nie dało się bez końca zwiększać liczby takich stron wyłącznie przez zbieranie kolejnych zużytych ubrań.
Zobacz też
Źródła
Najczęstsze pytania
Czy papier naprawdę robiono ze starych ubrań?
Tak. Zużyte tkaniny, między innymi lniane i bawełniane, przetwarzano na masę papierniczą. Odzyskane włókna mogły posłużyć do wyrobu papieru książkowego.
Czy wystarczy namoczyć koszulę, żeby zrobić papier?
Nie. Tkaniny wymagały przygotowania, oczyszczenia i rozwłóknienia. Dopiero z przygotowanej zawiesiny formowano arkusze, które następnie odwadniano, suszono i wykańczano.
Dlaczego papiernie zbierały szmaty?
Były potrzebnym surowcem. Rosnący popyt na papier prowadził do niedoborów tkanin, a w okolicach Dusznik prawo ich zbierania regulowały przywileje.
Ile książek można było zrobić z jednej koszuli?
Nie ma jednego przelicznika. Wynik zależałby od ilości materiału, strat podczas obróbki oraz liczby, wielkości i grubości arkuszy potrzebnych na książkę.
Zobacz także na YouTube: Stara koszula mogła zostać książką