Proszek z mumii jako lekarstwo. Dlaczego sprzedawano go w aptekach?

Skąd wziął się proszek z mumii jako lekarstwo?

Najstarszy trop nie prowadzi do grobowca, lecz do minerałów. W medycynie starożytnej i średniowiecznej używano różnych odmian asfaltu i bitumu, którym przypisywano właściwości lecznicze. Szczególnie ceniona była perska odmiana nazywana mūmiyāʾ. To właśnie od tej ciemnej, smolistej substancji zaczęła się droga prowadząca później do proszku z mumii. W źródłach arabskich i bizantyjskich mūmiyāʾ występuje jako lek stosowany przy wielu dolegliwościach, między innymi przy złamaniach, krwawieniach, bólach i problemach oddechowych.

Z czasem pojawił się drugi rodzaj „mumii” – materiał wydobywany z zabalsamowanych ciał. Nie był to jeden nagły błąd tłumacza, lecz stopniowe nakładanie się nazw, wyobrażeń i substytutów. Gdy prawdziwy mineralny surowiec był rzadki lub drogi, podobnie wyglądające ciemne substancje związane z egipskimi mumiami zaczęły przejmować jego miejsce. W końcu pojęcie „mumia” przestało oznaczać wyłącznie minerał i zaczęło obejmować także materiał pochodzący z ludzkich szczątków. Właśnie dlatego historia tego leku jest bardziej złożona niż prosta opowieść o językowej pomyłce. W praktyce jeden termin zaczął więc obejmować różne materiały, których wspólną cechą był przede wszystkim ciemny wygląd i lecznicza reputacja.

Co właściwie oznaczało słowo „mumia”?

Słowo „mumia” miało kiedyś inne znaczenie niż dziś. W dawnych tekstach medycznych mogło oznaczać naturalny bitum, materiał wydobywany z zabalsamowanych ciał albo samą zmumifikowaną tkankę. To właśnie ta niejednoznaczność sprawia, że historia jest tak łatwa do uproszczenia. Pierwotny lek był surowcem mineralnym, a nie sproszkowanym człowiekiem. Badania nad średniowiecznym użyciem mūmiyāʾ pokazują, że ceniono ją w świecie islamu i Bizancjum jako rzadki rodzaj pitch-asphalt, czyli naturalnej substancji bitumicznej.

Jednocześnie średniowieczne źródła zaczęły opisywać „mumię z grobów”, pozyskiwaną z ciał poddanych balsamowaniu. Z czasem obie kategorie coraz bardziej się zlewały. Europejscy odbiorcy widzieli ciemny materiał związany z egipskimi mumiami i przypisywali mu właściwości cenionego bitumu. Kiedy zaczęto wierzyć, że lecznicza wartość tkwi również w samych zwłokach, granica między substancją mineralną a ludzkim ciałem praktycznie zniknęła. Sama nazwa zaczęła więc oznaczać kilka różnych surowców, zależnie od miejsca, epoki i sprzedawcy. Dla kupca i aptekarza ważniejsza od dzisiejszej precyzji chemicznej była ciągłość nazwy oraz przekonanie, że sprzedawany materiał ma tę samą moc.

Jak ludzkie mumie trafiły do europejskich aptek?

Od średniowiecza egipskie mumie stały się poszukiwanym surowcem handlowym. Materiał pozyskiwano z grobowców, rozdrabniano i wysyłano do odbiorców w basenie Morza Śródziemnego oraz dalej do Europy. Opracowania historyczne wskazują, że używanie mumii jako leku było szeroko rozpowszechnione w Europie od XII do XVII wieku, a praktyka utrzymywała się także później. Aptekarz nie musiał więc prowadzić tajemnego rytuału – „mumia” mogła znajdować się po prostu w jego zapasach jako jeden z surowców leczniczych. Popyt miał też ciemniejszą stronę.

Gdy autentycznych egipskich mumii brakowało lub były zbyt drogie, na rynek trafiały substytuty i fałszerstwa. Źródła opisują używanie wysuszonych ciał niedawno zmarłych osób oraz innych zmumifikowanych szczątków sprzedawanych jako towar „egipski”. Historia proszku z mumii była więc jednocześnie historią medycyny, handlu i problemu z autentycznością surowca. Wysoka wartość towaru sprzyjała nadużyciom, a odbiorca często nie miał realnej możliwości sprawdzenia, co dokładnie znalazło się w słoju. Handel takim surowcem przekraczał granice państw i kultur, więc droga od grobowca do aptecznej półki mogła obejmować wielu pośredników.

Na co stosowano preparaty z mumii?

Mumia nie była przypisana do jednej choroby. Dawne teksty i późniejsze opracowania wymieniają szeroki katalog zastosowań: od urazów, ran i krwawień po bóle głowy, migrenę, padaczkę, nudności czy choroby skóry. Wiele z tych wskazań odnosiło się jeszcze do mineralnej mūmiyāʾ, ale z czasem podobne właściwości przenoszono na preparaty pochodzące z ludzkich mumii. To przeniesienie reputacji leku było ważniejsze niż jakikolwiek nowoczesny dowód skuteczności. W epoce, w której medycyna opierała się na zupełnie innych teoriach choroby i działania substancji, egzotyczny oraz trudny do zdobycia składnik mógł łatwo zyskać status wyjątkowego lekarstwa.

Preparaty stosowano doustnie, mieszano z innymi składnikami albo używano zewnętrznie, zależnie od receptury i czasu. Nie ma jednak podstaw, by traktować proszek z mumii jako skuteczny lek według współczesnych standardów medycznych. Jego obecność w aptece mówi przede wszystkim o dawnych przekonaniach terapeutycznych, nie o potwierdzonej farmakologii. To różnica między historyczną praktyką a dzisiejszym rozumieniem skuteczności leczenia. Im szersza była lista zastosowań, tym łatwiej było utrzymać opinię środka niemal uniwersalnego, nawet bez dowodów wymaganych przez dzisiejszą medycynę.

Dlaczego ten lek zniknął z aptek?

Popularność mumii jako lekarstwa zaczęła słabnąć wraz ze zmianą wiedzy medycznej, rozwojem farmakologii i rosnącym sceptycyzmem wobec podobnych surowców. Już na początku XIX wieku część autorów medycznych podważała przypisywane jej właściwości, choć preparaty określane jako Mumia Vera nadal pojawiały się w obiegu. Analizy zachowanych naczyń aptecznych pokazują, że handel takim materiałem miał długie życie i nie zakończył się nagle wraz z nadejściem nowoczesnej medycyny.

To, co dziś wydaje się oczywistym absurdem, przez wieki funkcjonowało w ramach obowiązującego systemu leczenia i handlu lekami. Zniknięcie mumii z aptek było więc efektem stopniowej zmiany standardów, a nie jednego przełomowego zakazu. Dziś historyczne słoje z napisami Mumia Vera są przede wszystkim zabytkami farmacji. Przypominają, jak łatwo reputacja surowca, egzotyczne pochodzenie i tradycja mogą przez długi czas podtrzymywać przekonanie o leczniczej wartości substancji. Właśnie dlatego proszek z mumii jest tak dobrym przykładem zmiany granicy między tym, co kiedyś uchodziło za medycynę, a tym, co dziś uznalibyśmy za kuriozum. Zmieniała się nie tylko wiedza o chorobach, lecz także oczekiwania wobec składu, jakości i sprawdzalności działania lekarstw.

Zobacz też

• Ultramaryna do wapna: dlaczego niebieski proszek poprawiał biel ścian?
• Red Flag Act: dlaczego przed pojazdem szedł człowiek z czerwoną flagą?
• Reformy Kazimierza Wielkiego: kto pilnował porządku, gdy nie było policji?

Źródła

• Mummy as a Drug — Proceedings of the Royal Society of Medicine / PubMed
• Treating with minerals in the Middle Ages: the rare substance mūmiyāʾ (pitch-asphalt) and its medicinal uses in Byzantium
• The Problems of the Flesh — Mixing Medicines — NCBI Bookshelf
• Mummies as medicinal tools
• Proszek z mumii na wystawie „Szlachetne zdrowie…” — Nauka w Polsce / PAP

Najczęstsze pytania